راهنماي اندازه گيري و تحليل بهرهوري در بنگاه های اقتصادی
بهره وری معیاری برای ارزیابی عملکرد نظامها و تعیین میزان موفقیت یا نا کامی در رسیدن به اهداف نظام با توجه به مصرف منابع است. اگرچه امروزه مفهوم آن فراتر از یک معیار کمی مطرح شده است، اما از اهمیت اندازه گیری کمی بهره وری کاسته نشده و بعنوان مهمترین شاخص در ارزیابی عملکرد، دارای کاربرد وسیعی است. بهره وری شاخصی است که با استفاده از آن می توان پیوند میان مهارتها و انگیزه، منابع انسانی، تکنولوژی، مواد اولیه، سرمایه، مدیریت و شرایط محیطی را تحلیل و بررسی کرد.
افزایش بهره وری در سطح ملی موجب بالا رفتن سطح زندگی مردم، کاهش تورم و ایجاد توان رقابت ملی در بازارهای جهانی می شود. افزایش بهره وری ملی برایند افزایش بهره وری در سازمانها و بنگاههای اقتصادی است و سطح آن را می توان به عنوان معیاری برای سنجش پیشرفت و توسعه یک کشور در مقایسه با سایر کشورها در نظر گرفت.
در سطح سازمانها نیز بهره وری محور اصلی رقابت و میزان کیفیت ترکیب مناسب عوامل تولید برای ایجاد ارزش بیشتر است. لذا اندازه گیری بهره وری از دو بعد می تواند مورد استفاده واقع شود. نخست نشان دادن روند تغییرات شاخصهای بهره وری طی ادوار زمانی برای یک بنگاه، که سازمانها را برای تحلیل علل کاهش یا افزایش بهره وری در زمینه های اندازه گیری کمک می کند و دوم مقایسه بهره وری بین سازمانها به منظور یافتن موقعیت نسبی که برای برنامه ریزیهای آینده در مورد محصول، فرآیند، بازار و غیره ضروری است.
.
برای ممکن ساختن مقایسه شاخصهای بهره وری بین بنگاه ها نیاز به استفاده از شاخص های استاندارد می باشد.
در این راهنما کوشش شده که به زبانی ساده و روشن، مفهوم بهره وری و مفاهیم اقتصادی مرتبط با آن، مجموعه شاخصهای مهم برای اندازه گیری بهره وری بنگاه های اقتصادی و نحوه تحلیل آنها توضیح داده شود.
به طور کلی هدف از تهیه راهنما به شرح زیر است:
- ارائه مفاهیم، تعاریف و روشهای علمی و استانداردهای مرتبط با بهره وری و اجزای آن برای تسهیل کار اندازه گیری و تحلیل بهره وری.
- کمک به بهبود اندازه گیری، مانند نیروی انسانی، سرمایه، مواد، انرژی، ارزش افزوده و سود بنگاه، به منظور تشخیص تنگناها و زمینه های دیگری که باید در مورد بهبود آنها اقدام نماید.
- اندازه گیری و تحلیل تغییرات و روندهای بهره وری در زمینه های کلیدی انتخاب شده و سپس بررسی بهره وری و عوامل تاثیر پذیر از آن.
- انتخاب و توسعه معیارهای اقتصادی بهره وری و روشهای تحلیلی برای موءسسات و آموزش کارکنان به منظور استفاده از آن.
- فراهم نمودن درک بهتر از کاربرد اندازه گیری بهره وری در خط مشی های حال و آینده و اثرات خط مشی ها و اقدامات اقتصادی بر زمینه های مختلف فعالیت.
- استفاده از اندازه گیری بهره وری به عنوان ابزاری برای برنامه ریزی و توسعه اقتصادی و ایجاد ارتباط بین اقدامات مرتبط با بهره وری در سطح موءسسات و زیر بخشها با برنامه های کلان اقتصادی.
- ایجاد امکان مقایسه شاخصهای بهره وری در سطح موءسسات، گروههای صنعتی، زیر بخشها و سطوح بالاتر به نیاز و موارد استفاده از آن به منظور یافتن علل مشکلات، تحلیل آنها و یافتن نقاط ضعف و قوت، برای دستیابی به فرصتهای بهبود بستگی دارد.
- محاسبه شاخصهای بهره وری در سطوح واحدهای صنعتی و بخش صنعت بر اساس موازین و معیارهای بین المللی و ایجاد امکان انجام بررسیهای تطبیقی شاخصهای بهره وری با سایر کشورها.
.
- مفاهیم مورد استفاده در محاسبه شاخصهای بهره وری
برای محاسبه شاخصهای بهره وری، اطلاع از مفاهیم ورودیها و خروجیها و به عبارت ساده تر صورت و مخرج نسبتهای بهره وری، بسیار مهم و ضروری است. تعریف صحیح، علمی و استاندارد مفاهیم ورودیها و خروجیها باعث می شود تا محاسبه شاخصها از اعتبار علمی و هماهنگی لازم در واحدهای صنعتی مختلف و در بررسیهای تطبیقی داخلی و خارجی بر خوردار شود. در این بخش مهمترین مفاهیم مطرح در محاسبه شاخصها ی بهره وری به شرح زیر تعریف می شود.
1.1) ارزش افزوده Added Value
ارزش افزوده مهمترین متغیر اقتصادی است که در محاسبه شاخصهای بهره وری مورد استفاده قرار می گیرد. برای محاسبه تعداد زیادی از شاخصهای بهره وری از ارزش افزوده کارگاه صنعتی در یکسال مالی به عنوان یکی از مهمترین خروجیها استفاده می شود.
مجموع ارزش خالص تولید کالاها و خدمات در یک واحد صنعتی در طول یکسال مالی را ارزش افزوده می نامند. به عبارت دیگر مجموع ارزشهای اضافی ایجاد شده در جریان تولید کالاها و خدمات در یکسال ارزش افزوده نامیده می شود. پس ارزش افزوده به میزان ثروت ایجاد شده از کوششهای جمعی آنهائی که در واحد صنعتی بکار اشتغال دارند (یعنی کارکنان) و آنهائی که سرمایه موءسسه را فراهم آورده اند (یعنی سهام داران)، اطلاق میشود.
ارزش افزوده که ارزش تولید خالص موءسسه می باشد، مهمتر از ارزش ستانده کل است و تصویر گویا تری از عملکرد کارگاه صنعتی را در اختیار قرار می دهد. از این رو در محاسبه بهره وری بجای عامل ارزش تولید معمولاًً از متغیر ارزش افزوده استفاده می شود. ارزش افزوده کارگاه صنعتی را از دو روش زیر می توان محاسبه نمود:
الف) روش تولید
ارزش افزوده از تفاضل مجموع مصارف واسطه بکار رفته در جریان تولید کالاها و خدمات از ارزش ستانده کارگاه در طول یک دوره مالی حاصل می شود . بعبارت دیگر :
ارزش مصارف واسطه – ارزش ستانده = ارزش افزوده
ب)روش درآمد
چون ارزش افزوده بین عوامل ایجاد کننده آن توزیع می شود، لذا می توان آن را از جمع اقلام زیر نیز محاسبه کرد:
+ (سوبسید- مالیاتهای غیر مستقیم)+(هزینه مصرف سرمایه ثابت)استهلاک+جبران خدمات کارکنان = ارزش افزوده
(….+هزینه تسهیلات اعتباری+سود)مازاد عملیات
اگر سیستم اطلاعاتی مورد استفاده در کارگاه صنعتی جامع و دقیق باشد، بایستی نتیجه محاسبه ارزش افزوده در دو روش فوق یکسان باشد.
2.4) ارزش تولید Production
تولید عبارت از مجموعه عملیاتی است که در قالب آن داده ها Inputs)) به محصول (کالاها و خدمات) تبدیل می شود. ارزش مجموع محصولات ایجاد شده در طول یک دوره مالی در یک کارگاه را ارزش تولید می نامند . اگر کل محصولات تولید شده در یک کارگاه صنعتی در یک سال در طول همان سال به فروش برسد و تفاوت ارزش کالاهای در دست ساخت اول و آخر دوره نیز برابر صفر باشد در آن صورت ارزش تولید برابر ارزش فروش خواهد بود . ارزش تولیدات کارگاه معمولاً به قیمت تولید کننده ارزشیابی می شود .
3.4) ارزش ستانده Total Output
ارزش ستانده یک واحد تولیدی طی یک دوره معین برابر ارزش کلیه کالاها و خدمات تولید شده توسط آن واحد در همان دوره است. اغلب کالاهای تولید شده در یک دوره مثلاً یک ساله معمولا طی همان دوره به فروش می رسد و بقیه به صورت نیمه ساخته یا ساخته شده در انبار کارگاه نگهداری می شود. دریافتی از محل فروش محصولات یک واحد تولیدی ممکن است از ارزش تولیدات آن واحد بیشتر یا کمتر باشد که در هر دو صورت معمولا ارزش ستانده بیشتر از ارزش تولیدات اصلی کارگاه صنعتی است
4.4) مصارف واسطه Intermediate Consumptions
مجموع ارزش کالاهای بی دوام و کم دوام و خدماتی که در جریان تولید محصولات کارگاه مورد استفاده قرار می گیرد، مصارف واسطه نامیده می شود. منظور از کالاهای بی دوام و کم دوام، کالاهایی هستند که عمر مصرفی آنها کمتر از یکسال است. مواد اولیه مصرف شده، آب، برق، تلفن، انواع سوخت، اجاره ساختمان و ماشین آلات، تعمیرات جزئی ساختمان و ماشین آلات، لوازم التحریر مصرفی، مواد مصرف شدنی مانند لوازم بسته بندی و شوینده، از جمله اقلام مصارف واسطه محسوب می شوند در حالیکه هزینه خرید ساختمان، ماشین آلات، ابزار و لوازم کار، مخازن، مبلمان، کامپیوتر، وسایل نقلیه، جرثقیل و امثال آنها که معمولا عمر مصرفی بیش از یکسال دارند و ارزش آنها در مقایسه با مصارف واسطه زیاد است، کالای سرمایه ای محسوب می شوند و در اقلام مصارف واسطه منظور نمی شوند. همچنین هزینه تعمیرات اساسی کالاهای سرمایه ای و نیز حقوق پرداختی به کارکنان، هزینه استهلاک، مالیات پرداختنی و بالاخره هزینه هایی مانند کمک به مساجد، کمیته امداد و . . . جزو مصارف واسطه منظور نمی شود.
5.4) هزینه نیروی کار Labor Cost
هزینه نیروی کار یا مزد و حقوق پرداختی به کارکنان کارگاه صنعتی که به آن “جبران خدمات کارکنان” نیز گفته می شود، شامل مجموع پرداختیهای نقدی و غیر نقدی نا خالص کارگاه تحت عناوین حقوق، مزایا، پاداش، اضافه کار، حق مسکن، حق عیال، حق اولاد، لباس، خواربار و امثال آن می باشد، که به صورت مستمر و غیر مستمر در طول یکسال توسط کار فرما به کارکنان شاغل تمام وقت یا پاره وقت داده می شود. سهم کار فرما از پرداختی به سازمان تأمین اجتماعی و سازمانهای بازنشستگی نیز در هزینه نیروی کار منظور می شود. همچنین ارزش غذا و کالاهایی که کارفرما به رایگان در اختیار کارکنان خود قرار می دهد، به قیمت تمام شده محاسبه و به هزینه نیروی کار اضافه می شود.
بایستی توجه شود که ارزش لباس کار کارکنان جزء هزینه نیروی کار نیست و در مصارف واسطه کارگاه منظور می شود.
6.4) ارزش کل داده ها Total Input
مجموع ارزش هزینه های پرداختی کارگاه صنعتی در طول یکسال مالی شامل هزینه های نیروی کار، هزینه های مصارف واسطه، پرداختی مالیات غیر مستقیم (منهای سوبسیدهای دریافتی)، و هزینه استهلاک و کارمزد پرداختی، به عنوان ارزش کل داده ها و یا کل هزینه های پرداختی کارگاه منظور می شود.
.
جهت آشنایی بیشتر با نحوه اندازه گیری و مقایسه بهره وری در سازمان خود با صنعت می توانید از کارگاه های مرکز استفاده نمایید
.
جهت دسترسی به پایگاه داده شاخص های بهره وری و مقایسه شاخص های بهره وری سازمان و صنعت خود می توانید از دسترسی آنلاین مرکز استفاده نمایید
